Tarihsel-Eleştirel Yöntem (İsl.)

 

(Alm. Historisch-kritische Methode)

Bir metnin asıl anlamını bulmak amacıyla, kaynağını, tarihi bağlamını, yazarın ne kastettiğini bulmaya yönelik bilimsel bir yöntemdir. Bu yön­tem İslam bilim geleneğinde dinin temel kaynak metinleri üzerinde uygulanmıştır. Mesela tefsir disiplini, temel olarak, Kur’an ayetlerinin indirildikleri zamandaki anlamlarını ortaya çıkarma amacını güden bir yönteme sahiptir. Tefsir bunun için tarih ve dil araştırması yapar. Kur’an’ın tarihine ve diline ait bilgiler, rivayet yoluyla Hz. Muham­med’den, ashabdan ve bu bilgileri onlardan öğrenen sonraki iki nesilden gelmiştir. Ayetlerin Mekke’de mi, hicretten sonra Medine döneminde mi indiği, ayetlerin özel iniş sebepleri (esbâb-ı nüzûl), ayetlerin iniş tarihleri sahabeden gelen rivayetlerle bilinir. Yine ayetlerde geçen kelime ve cümlelerin anlamları o dönem Arapçasındaki kullanımlarına bakılarak anlaşılır. Bu bilgilerle ayetlerin ilk indiği andaki muhataplarına ne söyle­diği bulunmaya çalışılır. Bu yüzden İslam bilim geleneği bu haberlerin kaydedilmesine ve aktarılmasına büyük önem vermiş ve haberlerin güvenilirliği üzerinde titiz çalışmalar yapılmıştır. Batı’da 18. yüzyıldan itibaren Kitab-ı Mukaddes’in tarihsel-eleştirel yöntemle incelenmesi ve yorumlanması gelişme gösterdi. Bunun etkisiyle Kur’an’ın tarihsel bağ­lamı 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çağdaş İslam düşüncesinde bir kez daha vurgulanmıştır. Bu yaklaşıma göre Kur’an miladî 7. yüz­yılda Arap Yarımadası’nda yaşanmakta olan hayata bir müdahale ola­rak inmiştir. Öyleyse Kur’an’ı doğru anlamak için bu tarihi ortam dikkate alınmalıdır. Kur’an’a bu temel varsayımla yönelen çalışmalar, Kur’an öncesindeki ve Kur’an’ın indiği dönemdeki Arap yarımadasının sosyal, dinî, ekonomik ve kültürel dünyasına özel önem atfetmişlerdir. Bu yöntem, Emîn el-Hûlî (ö. 1966), Ahmed Halefullah (ö. 1991), Âişe Abdurrahmân (ö. 1998), Nasr Hâmid Ebû Zeyd (ö. 2010) vb. isimler tarafından benimsenmiştir. Yeni dönemde tarihsel-eleştirel yöntemi uygulama isteğinin arkasında, eski yorum yöntemlerinin yeni durum­lara çözümler üretemediği düşüncesi yatar. Tarihsel-eleştirel yöntemi benimseyen Fazlur Rahman (ö. 1982), bu durumu aşabilmek için şöyle bir yol önermiştir: Ayetlerin tarihsel bağlamları incelendikten sonra, Kur’an’dan temel ilkeler çıkarılır ve bunlara dayalı olarak günümüz sorunlarına çözüm getirilir. Çözüm aranan sorunlar, kadının eşitliği, şahitliği, tek-eşlilik, faizin tanımı, cezalar gibi belli konular etrafında yoğunlaşır.

Mehmet Paçacı

İlişkili girdiler

This post is also available in German and English.